گذری بر اقتصاد

تلخ کامی

farhady — Thu, 22 May 2008 19:52:11 GMT

این روزها حال و هوایم همانند این شعر است که البته نمی دانم شاعرش کیست:

سپیده دم از آینه پرسیدم که ما سر پیازیم یا ته پیاز؟

گفت: آنان که سر پیازی بودند به دم تیغی سپرده شدند و

آنان که ته پیازی بودند به کناری پرتاب شدند

گفتم: پس لابد ما وسط پیازیم

که در دیگ داغ روزگار جزغاله می شویم.

این روزها واقعا در حال جزغاله شدن هستم. هر روزم گویای این بیت است که:

از صبح که بر خاسته ام ابریم امروز/ چون صاعقه در کوره بی صبریم امروز.

یکی از دوستانم که استاد اقتصاد دانشکده اقتصاد تهران مرکز است دو سه باری تماس گرفته و می گوید در مورد هزینه فرصت اندیشه در جامعه ایران مطلبی بنویس. به او گفتم هزینه فرصت فکر کردن در ایران....

کدام دانشکده اقتصاد برای کارشناسی ارشد؟

farhady — Tue, 20 May 2008 16:45:18 GMT

امروز نتایج آزمون کارشناسی ارشد اقتصاد اعلام شد. اما همیشه این سوال پیش روی داوطلبان است که کدام دانشکده اقتصاد را در اولویت انتخاب خود قرار دهند. دوست خوبم محمد مالجو، که فارغ التحصیل دکتری اقتصاد از دانشگاه تهران است می گوید که معیار من برای انتخاب دانشکده اقتصاد تهران این بود که این دانشکده به خانه پدریم نزدیکتر بود، همین و بس. من نیز با او هم عقیده ام و معتقدم معیار انتخاب دانشکده باید در ایران کاملا غیر علمی باشد. برای مثال دوست دخترهای خوب همراه با قدرت انتخاب بالا، آب و هوای خوب، فضای لذت بخش، نزدیکی به خانه، همراهی با دوستان و ..... شخصا معتقدم بر اساس معیارهای علمی نباید به انتخاب دانشکده های اقتصاد پرداخت. اولا که در میان دانشکده های اقتصاد ایران تفاوت چندانی وجود ندارد و همگان زیر یک علم گریه می کنند. در ثانی فقط برخی برای خروج از کشور شرایط بهتری را فراهم می کنند، مانند دانشکده اقتصاد تهران و شریف.

دیشب در برنامه نود رقم دستمزد یک ساله برخی از بازیکنان پرسپولیس اعلام می شد. برای مثال بهادر عبدی، 35 میلیون و باقی از این بالاتر تا 200 میلیون. یک کارشناسی ارشد اقتصاد اگر جزء مدیران 29 ساله دولتی نباشد در یک سال حداکثر در آمدش نمی تواند به 10 تا 15 میلیون برسد. پس اولین توصیه ام این است که بروید و فوتبالیست شوید یا اینکه درس نخوانید و کارمند بانک شوید.

به گمان من یک معیار خوب برای انتخاب دانشکده اقتصاد در دوره کارشناسی ارشد این است که ببینیم در کدام دانشکده اقتصاد با حداقل تلاش می توان بالاترین معدل و در عین حال ناشی از روابط با استادان یا دوستان شغل خوبی به دست آورد. دانشکده اقتصاد تهران در این زمینه بهترین گزینه است. از نظر پارک بودن این دانشکده هم بسیار عالی است. دبیرستان دخترانه دانشکده اقتصاد علامه طباطبایی هم بد نیست. شهید بهشتی هم پارک خوبی است اگر چه شاید دانشکده اقتصادش مطلوبیت کمی داشته باشد اما در جوارش پارکهای زیبایی وجود دارد. اما فاصله با منزل را حتما در نظر داشته باشید.

علامه طباطبایی را به خاطر وجود دکتر مسعود درخشان خوب است که انتخاب کنید اما به دلیل وجود حمید ناظمان نباید آنجا را انتخاب کرد. در ضمن در علامه طباطبایی تنوع استادان خوب است که همین امر می تواند موجب جذب دانشجویان شود. اما خوب آنجا برای همگان خوب نیست چرا که این دانشکده اقتصاد در حالت کلی برای محصولات تولیدی خود ارزش چندانی قایل نیست و از مرغوبیت کالای تولیدی خود به طرق مختلف می کاهد. برای مثال در زمان ما از نمره پایان نامه هر نفر دو نمره به دلیل یک ترم دیرتر دفاع کردن کم شد و همین امر موجب کاهش معدل هر یک از دانشجویان به اندازه یک نمره می شود. اما نمی دانم این اتفاق چگونه موجب می شود تا استادانی مثل حمید ناظمان رفتارهای غیر معلمانه خود را توجیه کنند.

دانشکده الزهرا انتخاب خوبی نیست. یادم هست در یک نظر سنجی از دختران دانشجوی ارشد اقتصاد این دانشکده، بیش از 90 درصد آنها از انتخاب این دانشکده ناراضی بودند. اما دانشکده اقتصاد تهران از هر نظر خوب است. اگر به دنبال کمی تحصیل هستید و فشار درسی زیاد و می خواهید صرفا در یک مکتب مشخص اقتصادی درس بخوانید به شریف بروید در غیر این صورت اصلا به شریف نروید چون در نهایت باید به میان جامعه ای بروید که چندان برای این همه تحصیل ارزش قائل نیست.

اما دانشکده اقتصاد شیراز: راستش به قول حافظ: شیراز مکان کان حسن است و لب لعل. دانشکده اقتصادش برای دوره ارشد مزخرف است اما ای به قربان خود شهر. تا بخواهید مطلوبیت. دانشکده اقتصاد اصفهان بدک نیست اما گرفتاریش خیلی کمتر از شیراز است. دفاع کردن از پایان نامه در این دانشکده گلابی است. زاهدان دانشکده اقتصاد بسیار خوبی دارد اما خود شهر مطلوبیتش اگر اهل دود دم نیستید کم است. مشهد بد نیست به خصوص که محمدرضا کلایی هم آنجا است. اهواز هم بدک نیست اما در نهایت حرفی برای گفتن ندارد اما اگر خوب تلاش کنید آخر و عاقبتش بد نیست.

خلاصه به دنبال معیارهای علمی و تحصیلی و کیفیت برتر آموزش نباشید که نادر است و کمیاب. البته اقتصاددان خوب هم نادر است و کمیاب مانند دانشجوی خوب. این مطلب صادق الحسینی و این یکی را هم که کاملتر است را حتما بخوانید.

اقتصاد و فوتبال

farhady — Mon, 19 May 2008 13:41:18 GMT

آلبرت هیرشمن در کتاب خواندنیِ "دگردیسی مشغولیتها" می نویسد که: "بر طبق یک نظر سنجی از هواداران فوتبال در برزیل، حضور طرفداران تیم ریودوژانیرو در ورزشگاه به فاصله خانه طرفدارِ فوتبال تا ورزشگاه شهر بستگی ندارد، باز هم لابد بیدن خاطر که هوادار واقعی اصلا مسافرت برای رسیدن به بازی را جزیی از هواداری و تعهدش به تیمی می داند که طرفداراش است". این موضوع را به خوبی می توان در ایران لمس کرد. جوانان و نوجوانانی که برای دیدن بازی پرسپولیس و استقلال یا بازی دو روز پیشِ پرسپولیس و سپاهان در ورزشگاه آزادی حاضر شدند نشان دادند که همانند پداران ونیاکان ما ایرانیان که سختی سفر به عتبات و عالیات را جزئی لذت بخش از سفر می دانستند، فاصله خانه تا ورزشگاه و سختی رسیدن به ورزشگاه را جزء منافع شادی بخش سفر خود تلقی می کنند. به راستی اگر یک اقتصاددان صرفا تئوریک بخواهد با تحلیل هزینه- فایده به بررسی رفتار تماشاچیان فوتبال بپردازد باید سختی حضور در ورزشگاه را جزء هزینه های سفر تلقی نماید، در حالیکه خود تماشاچی همانند زائر، اینگونه به قضیه نگاه نمی کند. در فعالیتی مانند تلاش برای برد پرسپولیس یا سپاهان یا اجرای یک سیاست دولتی که نا اطمینانی ار نتیجه مورد نظر جزء لاینفکِ این کنش است، همیشه این ترس در دل هوادارِ تیم وجود دارد که آیا جد و جهدش قرین توفیق خواهد بود یا خیر؟ اما نکته مهم این است که چرا با وجود این نا اطمینانی گسترده و نبود هیچ گونه تضمینی برای موفقیت در نتیجه این تلاش، باز هم هوادار فوتبال به ورزشگاه می آید؟

تیبور سیتوفسکی در کتاب اقتصاد بدون شادی میان دو مفهوم خوشبختی و تلاش برای حصول خوشبختی تمایز قائل می شود. حرکت به سمت ورزشگاه و تلاش برای رساندن خود به سکو، ایستادن در صف بلیت و تحمل گرمای نیم روزه و چندین ساعت حضور قبل از شروع بازی در ورزشگاه، همگی حکایت از تلاش برای حصول خوشبختی یعنی شادی در نتیجه برد دارند. اما خوشبختی در این فرایند برد تیم مورد علاقه و شادی پس از آن است. باز هم باید بر این نکته مهم تاکید کنم که در تلاش برای حصول به خوشبختی هیچ تضمینی برای دستیابی به خوشبختی در این گونه فعالیتهایی مانند هواداری وجود ندارد؟

به گمان من حضور در کنار افرادی که همگی طرفدار و هودار سینه چاک یک تیم فوتبال هستند و ایجاد ارتباط با آنان در ورزشگاه باعث می شود تا هوادار از چنین اوضاع و احوالی لذت ببرد و سرمست شود. برای چشیدن این لذت لزوما نباید تیم مورد نظر مدام بازیهای خود را ببرد. اما لازم است که به طرق مختلف نشان دهد که این امر و دستیابی به پیروزی امکان پذیر است. نکته دیگری که در این موارد می توان بدان توجه کرد این است که مشارکت در اینگونه کنش ها به گفته جان استوارت میل در واقع "سپری است در مقابل انفعال و سستی و بزدلی و رکود فکری". بنابراین مشارکت در این کنش ها تا حدی که سبب خود پروری شود می تواند بسیار هم لذت بخش باشد.

بازگشت سرمایه

افشین قطبی شبیه به یکی از هزاران کسی است که روزگاری بنابر اراده شخصی خود یا به اراده دیگران و یا به دلایل دیگری از کشور خارج شده اند و این پدیده در اغلب موارد "فرار مغزها" نامیده می شود. اما عمده اقتصاددانان و برنامه ریزان معتقدند که حضور این این سرمایه های انسانی با توجه به دانشی که دارند یا سرمایه های فیزیکی که مالک آن هستند می تواند یکی از عوامل مفید برای رشد و توسعه اقتصادی به مشار آید. حضور این افرادِ آموزش دیده که اغلب هم در سطح عالی تحصیل کرده و یا در حوزه کاری خود بسیار موفق بوده اند با توجه به آثار جانبی که به همراه خود دارند می تواند برای توسعه ایران بسیار کمک کننده باشد. فرض کنید علاوه بر افشین قطبی که یک سرمایه انسانی ایرانی است که فوتبال آکادمیک را خوب یاد گرفته و در جوامع توسعه یافته پرورش یافته، سایر سرمایه گذاران موفق ایرانی با همین امنیت خاطر وارد ایران شوند- فرض کنیم امنیت سرمایه گذاری برایشان تضمین شود، فضای کسب و کار بهبود یابد، قوانین دست و پاگیر حذف شوند و ...- بدون شک هر یک از آنان در مدتی کوتاه تر یا بلند تر از قطبی می توانند در حوزه فعالیت خود گفتمان جدیدی را ایجاد کرده و موجبات ارتقاء و پیشرفت آن رشته را کمی فراهم نمایند. ثبات مدیریت و عدم تغییر قطبی در میانه های فصل، اخراج کارشکنان و اخلال گرانی همچون شیث رضایی و مامانی همه و همه گویای آن است که سرمایه گذاری باید با بینش بلند مدت انجام شود و صبر و حوصله هم چاشنی کار باشد. اگر امثال قطبی آرامش داشته باشند و امنیت خاطر، فضای کسب و کار هر رشته دیگری مانند فوتبال تغییرات اندک اما جدی خواهد کرد. البته در ین نعت حضور شفاف سازانی مانند برنامه نود، که همچون یک نهاد نظارتی عمل می کند بسیار ضروری است.

برون سپاری

یکی از رویکردهایی که اقتصاددانان برای بهبود عملکرد یک بنگاه اقتصادی یا نظام اقتصادی پیشنهاد می کنند برون سپاری برخی از وظایف و فعالیتهای شرکت به یک پیمانکار بیرون از بنگاه یا بیرون از اقتصاد ملی است. حضور افشین قطبی و ویرا در بازی سرنوشت ساز فوتبال لیگ برتر ایران، بدون شک گویای این بود که برون سپاری برخی فعالیتها و حضور متخصصینی از بیرون از فضای داخلی بنگاه- بجای کسانی که صرفا بر اثر رانت های مختلف در جایگاهی قرار میگیرند- و با فضای رقابتی آشنایی دارند و آموخته اند که در شرایط رقابتی چگونه باید باقی بمانند، می تواند بسیار مفید باشد. اما یادمان باشد که شرکت بیرونی (خارجی) امنیت سرمایه گذراری برای خود و دارایی اش می خواهد.

پرسپولیس یا سپاهان؟

farhady — Sat, 17 May 2008 11:10:18 GMT

امروز سرونوشت لیگ برتر فوتبال مشخص می شود. پرسپولیس یا سپاهان؟

پ.ن: پرسپولیس رویایی، تاریخی و بی نظیر برد. تا سالها در خاطرمان می ماند. امروز اگر شد مطلبی در این باره خواهم نوشت. بد جور گرفتارم.

گرفتاری و مشغولیت

farhady — Fri, 16 May 2008 18:40:35 GMT

امروز و فردا گرفتارم و دل مشغول. لاجرم وبلاگ به روز نخواهد شد.

نصایحی به دانشجویان اقتصاد

farhady — Fri, 16 May 2008 07:21:47 GMT

نصایحی به دانشجویان اقتصاد مطلب جالب توجهی است که در وبلاگ اقتصاد و فمینیسم نوشته است. ارزش چندبار خواندن دارد.

سینیور ف اومانیته

farhady — Thu, 15 May 2008 11:33:06 GMT

سینیور ف اومانیته نوشته ای است از محمد قائد عزیز. این نوشته در مورد نقد آرائ و افکار فریدون آدمیت نوشته شده و الحق خواندنی است. در جایی از آن آمده:

كسى كه در هجده‏سالگى از شنيدن حرفهاى امثال آل‏احمد و فرديد و شريعتى اشك در چشمش جمع نشود عاطفه ندارد؛ بيست سال بعد اگر همچنان اشك در چشمش جمع شود عقل ندارد.

آرزوی بر باد رفته کارل منگر

farhady — Tue, 13 May 2008 20:48:18 GMT

از بزرگترین اقتصاددانی که شخصا می شناسم نقل شده است که او می گفت اگر هفت پسر داشت، آنها همگی باید اقتصاد می خواندند. اگر این به معنای پیشنهادی برای حجم مسائلی است که اقتصاددانان باید حل کنند، این راه حل قهرمانانه و حماسی نمی تواند چندان مورد ستایش قرار گیرد. اگر این عبارت به معنای این است که مطالعه علم اقتصاد یک مسیر مطمئن برای تضمین شادی فردی است، من می ترسم، چرا که شخصا چنین پیام شادی بخشی برای شما ندارم. و شاید به همین دلیل بود که کارل منگر بعدا دیدگاهش را تغییر داد: زمانیکه در سن شصت و دو سالگی، صاحب یک فرزند شد، این پسر، اقتصاددان نشد، به هر حال پدرش زندگی کرد و دید که او به یک ریاضی دان تبدیل شد. (هایک، 1991)

بهترین جمله ای که امروز خواندم

farhady — Mon, 12 May 2008 20:48:18 GMT

تاریخ مانند یک نمایشگاه نقاشی است که در آن نسخه های اصلی بسیار نادر ولی نسخه های بدلی بسیار فراوانند. (الکسی دو توکویل).

تعادل جنسی در علم اقتصاد؟ حضور کم رنگ زنان

farhady — Sat, 10 May 2008 18:20:18 GMT

تا دهه 1970 در سوئد تنها دو زن دارای مدرک دکتری اقتصاد بودند. اولین آنها، در سال 1924، مارگیت کاسل (Margit Cassel) دختر اقتصاددان معروف گوستاو کاسل بود. دومین نفر هم کارین کوک (Karin kock) بود که مدرک خود را در 1929 تکمیل کرد. او نخستین وزیر زن حاضر کابینه دولت سوئد بود و در سال 1945 مدرک پروفسوری خود را در اقتصاد دریافت کرد، البته کرسی استادی نداشت. علاوه بر این، سه زن دیگر هم، مدرک لیسانس (کارشناسی) اقتصاد را که مدرک پایین تری بود دریافت کردند، می توان گفت که این مدرک در آن زمان تقریبا برابر با مدرک دکتری امروز بوده است. جدای از این پنج نفر، کارین کوک تنها زنی بود که به عنوان یک محقق و مدرس دانشگاهی نیز فعالیت کرد.

اولین زن سوئدی در سال 1924 یعنی 84 سال قبل مدرک دکتری اقتصاد خود را گرفته است. 84 سال قبل در ایران سال 1303 است حال آنکه "مدرسه حقوق و علوم سیاسی، که از ادغام دو مدرسه عالی سیاسی و حقوق به وجود آمد در سال 1306 تاسیس شد. این مدرسه، در واقع اولین نهادی است که می توان آن را سرچشمه آموزش علم اقتصاد در ایران دانست که البته بعد از قانون تاسیس دانشگاه تهران در سال 1313 به یکی از 6 دانشکده این دانشگاه تبدیل شد. در سال 1325-1324 تنها 14 دختر در این دانشکده مشغول به تحصیل بودند که تعداد آنها در سال 1342-1341 به 121 نفر رسیده بود که از این میان تنها 1 نفر زن (دختر) در دوره دکتری درس می خواند. دانشکده اقتصاد تهران هم در سال 1333 رسما با تغییر نام قبلی ایجاد شد. البته شخصا گمان نمی کنم که 84 سال پیش اصلا حتی یک مرد هم در ایران دکتری اقتصاد داشته است ( اطلاع دقیقی در این مورد ندارم) چه برسد به زنان.

در دهه 1970 سبک جدید برنامه دکتری در دانشگاههای سوئد راه اندازی می شود. در فاصله دو دهه 1970 و 1980 سهم زنان از مدرک دکتری از 7 درصد به 9 درصد افزایش می یابد که در دهه 1990 به 17 تا 18 درصد و در دهه 2000 به 26 درصد می رسد.

در سال 2005 زنان 29 درصد از کل کسانی را که با عناوین پروفسور، دستیار تحقیق و مدرسین دانشگاه و همینطور17 درصد از استاد تمامهای استخدام شده در دانشگاههای سوئد را تشکیل می دهند. علاوه بر این زنان نزدیک به 45 درصد از کل دانشجویان دکتری را نیز در همین سال به خود اختصاص داده اند. در علوم اجتماعی، زنان عملکرد بهتری داشته اند، 51 درصد از دانشجویان دکتری زن بوده اند، که 34 درصد محقق و مدرس و 19 درصدشان هم استاد تمام بوده اند. اما در سال 2005 زنان در رشته اقتصاد تنها 26 درصد از کل دکتری های اقتصاد بوده اند که در این میان 17 درصد محقق و مدرس و 1 درصد هم هم استاد تمام (تنها یک نفر) بوده اند. البته نمی دانم در سال 2005 هم تعداد زنان ایرانی در دوره دکتری اقتصاد یا استاد تمام چندتا بوده است. ولی به نظرم می رسد این موضوع می تواند برای پژوهش و انجام یک پایان نامه کارشناسی ارشد جالب توجه باشد.

مقاله تعادل جنسی در علم اقتصاد اخیرا به بررسی مساله حضور زنان در علم اقتصاد پرداخته که با واکنشهای متفاوتی هم از سوی اقتصاددانانی همچون مک کلاسکی نیز مواجه شده است. این مقاله در ادامه به دلایل جالب توجهی در مورد دلایل عدم حضور فعال و گسترده تر زنان اشاره می کند که مشغول تدوین مقاله ای بر اساس آن برای روزنامه هستم.